Казахские языковеды постоянно указывают на стилистическую наполненность падежных форм: «Грамматическое явление, которое требует к себе особого внимания в системе стилистики слова,-это аффиксы падежей имен существительных» [1, 132].

Ф.М.Мусабекова считает нежелательным употребление двух слов подряд в аффиксальном родительном падеже. Она пишет: «Два слова, употребляющиеся рядом, могут принимать формы родительного падежа. Такое нагромождение в стилистическом отношении считается нецелесообразным, поэтому одна из этих падежных форм (первого слова) опускается» [2, 30].

Как утверждает М.Томанов: «Употребление именительного падежа в функции родительного падежа в современном языке получило стилистическую, иногда стилистико-грамматическую окраску» [3, 48].

Таким образом, из приведенных цитат видно, что казахские языковеды придают особое значение связи категории склонения со стилистикой, в том числе стилистической функции неоформленного родительного падежа.

Неоформленный родительный падеж – один из важных компонентов изафетной конструкции. Изафетная конструкция самая активная конструкция, которая особо выделяется своей частотностью употребления в языке. В состав изафетной конструкции может входить до 4-5 слов, которые, кроме последнего, находятся в форме родительного падежа. Конечно, изафетная конструкция из 4-5 компонентов встречается редко, 3 компонента – это обычное явление.

Аффиксальное оформление компонентов данной конструкции требует подчеркнутого произношения каждого слова, при котором все слова должны произноситься с одинаковым интервалом без паузы.

Таким образом, употребление неоформленного падежа в подобных оборотах избавляет от повторения одного и того же аффикса в нескольких словах подряд, устраняя языковую избыточность, облегчает произношение, осуществляет, принцип экономии языковых средств. Кроме того, неоформленный родительный падеж создает возможность разнообразного оформления мысли, увеличивает число моделей изафетных конструкций, придавая речи наибольшую гибкость.

Двухкомпонентная изафетная конструкция имела бы только одну модель, если бы в языке неоформленного родительного падежа. Например: әкемнің үйі «дом (моего) отца», біздің малымыз «наш скот», сенің кітабың «твоя книга». Наличие неоформленного родительного падежа позволяет конструировать еще одну модель, типа: мектеп жұмысы «работа школы», күз мезгілі «осеннее время», жеміс бақшасы «фрукты сада» и т.д.

В изафетных трехкомпонентных конструкциях с двумя компонентами в форме родительного падежа в большинстве случаев только один из них бывает в аффиксальной форме. Например: Бұған оның қайраты жететініне сенеді (М.Әуезов). – Он верит, что у него хватит сил. В данном случае в аффиксальной форме находится первый компонент «оның» его. Подобные конструкции весьма распространены в казахском языке. Например: Жомар енді колхоз жерінің картасын алды қолына (Ғ.Мұстафин). – Жомарт теперь взял в руки карту земельных участков колхоза.

Как видно из приведенных примеров, неоформленные и аффиксальные слова в таких конструкциях постоянного места не имеет. Обе формы могут находиться как в препозиции, так и в постпозиции.

Оформленность и неоформленность конструкции зависит от многих обстоятельств.              В основном это те же условия, которые обусловливают употребление вообще оформленного и неоформленного родительного падежа. Например: Сұрақ Бейсеннің фамилиясының тұсында тұрса да, өз басына төнген шоқпар сияқты (Ғ.Мұстафин). Хотя вопросительный знак стоял напротив фамилии Бейсена, ему показалось, что дубина занесена над ним самим.

В примере имеется изафетная конструкция – Бейсеннің фамилиясының тұсында. Допускаются также варианты этой конструкции типа Бейсеннің фамилиясы тұсында и Бейсен фамилиясының тұсында. Однао в примере оба имена существительных в родительном падеже аффиксально оформлены, так как в тексте эти слова выделены по смыслу.

Употреблены аффиксальных форм в подобных словосочетаниях может быть обусловлено и другими причинами. Например: Бұл айтыстар халықтың әдет-салтының түр-түріне қарай лайықталып орындалады (М.Әуезов). – Эти айтысы исполняются в зависимости от народных обычаев и традиций. В изафетную конструкцию включены два парных слова, что в известной степени повлияло на аффиксальное оформление. Оформление первого слова в словосочетании аффиксом (халықтың) логически выделяет мысль автора. Иначе было бы – халық әдет-салтының түр-түріне.

Иногда функционирование слов в аффиксальном родительном падеже в изафетных конструкциях зависит от того, какой частью речи они выражены. Одной из таких частей речи является местоимение, которое по большей частью в родительном падеже выступает с аффиксом. Например: Атқамінер атаулының бәрінің алдынан Оразбай өз ниетін танытып, өтіліп алды (М.Әуезов). – Оразбай в присутствии всех аткаминеров выразил свои намерения. Ондай жиын мекені алыс-тартысқа түсетін рулардың ешқайсысының ортасында болмай, аулақ жерде болғаны дұрыс (сонда). – Такие сборища должны проходить подальше от враждующих собою родов.

Обычно возвратное местоимение чаще употребляется в неоформленном падеже. Позиции возвратного местоимения в изафетных конструкциях предопределяет выбор формы. Если возвратное местоимение находится в препозиции, то второе слово конструкции имеет аффиксальную форму, а само местоимение не оформляется. Например: Назыкешті өз үйінің қасына түсіріп, атын жетелеп алып келді (Ғ.Мүсірепов). – Оставив Назыкеш возле своего дома, на поводу привел коня. Второе слово оформлено аффиксом родительного падежа, несмотря на то, что в данном примере оно стоит перед служебным именем. Обычно перед служебным словом выступает родительный падеж без аффикса. Причиной нарушения этого правила послужила препозиция возвратного местоимения в отношении второго компонента, который сочетается со служебным именем.

Когда возвратное местоимение является вторым словом в родительном падеже, оно бывает неоформленным, а первый компонент конструкции – оформленным. Например: Бұндай жандар туралы елдің өз ішінде ескілі-жаңалы әңгіме өте көп (М.Әуезов). – О таких людях среди самого народа очень много новых и старых рассказов. Кейде батырлардың өз араларында да қақтығыс болып қалатыны бар (сонда). – Иногда даже среди самих батыров случаются стычки.

В других изафетных конструкциях, где нет возвратного местоимения, первый компонент словосочетания содержит аффикс, если второй компонент, сочетающийся со служебным именем, бывает неоформленным. Например: Бірі оқыған, бірі оқымаған екі маманның іс үстінде кездескені осы (Ғ.Мұстафин). – Только теперь встретились два специалиста, один образованный, другой без образования. Әдетте жуас жылқы әр кісінің тақымы астында кетеді (Ә.Нұрпейісов). – Обычно на тихом коне ездят те, кому не лень.

Поскольку в структуре одного предложения может быть две и более изафетных конструкции, то оно, естественно, загромождается словами в форме родительного падежа, что создает стилистическое неудобство. Выход из этого положения заключается в употреблении неоформленного родительного падежа.

М.Б.Балакаев осложнение стиля в случаях использования аффиксального родительного падежа в изафетных конструкциях проиллюстрировал следующими примерами:

Темірбектің інісі – брат Темирбека

Темірбектің інісінің пальтосы – пальто брата Темирбека

Темірбектің інісінің пальтосының түймесі – пуговица от пальто брата Темирбека

Темірбектің інісінің пальтосының түймесінің бауы – петля от пуговицы  пальто брата Темирбека [4, 36-б.]

В приведенных примерах в изафетной конструкции употреблено от двух до четырех аффиксальных форм родительного падежа, осложняющих стиль, тогда как неоформленный родительный падеж снимант эту стилистическую громоздкость. Например: Темірбек   інісінің пальтосының түйме бауы.

В данной конструкции два слова употреблены в неоформленном родительном падеже, тем самым образовав две синтагмы, отделяющихся друг от друга паузой:

1) Темірбек   інісінің, 2) пальтосының түйме бауы. Такая группировка слов внутри конструкции облегчает произношение. Правда, в последней замечается тесная связь в произношении слов түйме бауы «петля пуговицы».

Трехкомпонентная изафетная конструкция без неоформленного родительного падежа имела бы только одну модель, типа  колхоздың малының базасы «база колхозного скота». Наличие неоформленного родительного падежа увеличивает число моделей такой конструкции:

1) колхоз малының базасы

2) колхоздың мал базасы

3) колхоз мал базасы. Не все они одинаково функционируют в языке, самыми употребительными из них являются первые и вторые модели  (колхоз малының базасы, колхоздың мал базасы).

В изафетных конструкциях с тремя словами в родительном падеже в большинстве случаев одно из них выступает неоформленным. Есть четыре вида их оформленного и неоформленного построения:

1. Слово в неоформленном родительном падеже. Например: Бұл топ – Абайдың өз үйінің қонағы (М.Әуезов). – Это группа гостей из собственного дома Абая. Оның үстіне мен Абайдың өз шығармаларының сөздік қорынан да мейлінше пайдаландым (М.Әуезов). –                К тому же я пользовался словарным богатством собственных произведений Абая.

2. Последнее слово из трех – без аффикса, первые два – с аффиксом родительного падежа. Например: Айтатын сөзді біреу ауызға салмай-ақ біздің жұрттың өз жүрегі нұсқайды (М.Әуезов). – Наши люди сами находят нужное слово без напоминания других.

3. Первые два слова стоят в неоформленном, последнее слово – в оформленном родительном падеже. Например: Жолаушылар совхоз партия комитетінің секретары Атабек Асылбековтің үйіне бас қосысты (М.Әуезов). – Путники собрались в доме секретаря партийного комитета совхоза Атабека Асылбекова. Кешкі астың алдында дағдылы гүл бағы орындығының қасында отырған Әсияға ұшыраса бере, сол хабарын айтты (сонда). – Перед вечерним ужином он сообщил эту весть Асие, сидевшей возле цветочной клумбы.

4. Первое слово их этих неоформлено, последующие два оформленном родительном падеже. Например: Дауыл желінен түрілгендей, үй иесінің тымағының бір құлағы түріле бастапты (Ғ.Мүсірепов). Уши ушанки хозяина дома задрались, будто были приподняты, сильным ветром.

Четырехкомпонентная изафетная конструкция имеет еще две модели, где первые 3 компонента оформлены одинаково:

1) В изафетном словосочетании первые три компонента с аффиксом родительного падежа: Менің азаматымның қанатының қайрылғаны керек қой саған (Н.Серәлиев). – Тебе нужно, что у моего «сокола» обломались крылья.

2) В словосочетании первые три компонента в неоформленном родительном падеже: Жергілікті өкімет органдары сайлауы өткізілуіне дайындық жүргізіліп жатыр («Социалистік Қазақстан»). – Идет подготовка к проведению выборов в местные органы властей. Эти модели функционируют в языке очень редко, особенно последняя.

Таким образом, наличие оформленного и неоформленного родительного падежа разнообразит модели изафетных конструкций. Так, без неоформленного родительного падежа двух-трех-четырех – компонентные конструкции имели бы только три модели, наличие неоформленного родительного падежа это число увеличивает до 12. Вместе с тем, комбинация этих двух форм украшает и оживляет изафетные конструкции, придает им выразительность и способствует лучшей передаче мысли, снимает однообразие и тяжеловестность стиля.

Неоформленный родительный падеж, таким образом, играет важную роль в стилистическом плане, создавая благоприятные условия для формирования различных моделей.

К тому же в предложении, кроме однородных членов, могут быть и другие слова в родительном падеже, и тогда первое будет испещрено аффиксами. Например: Әке-шеше, туған-туысқан, ғашық жар, бала-шағаның хабары қайсысының болсын тілінің ұшында, жүрек түбінде (З.Шашкин). –Вести от отца и матери, родственников, любимой, детей у каждого на кончике языка, в глубине сердца.

В этом предложении 7 раз повторяется родительный падеж, 4 неоформленных и 3 оформленных. Трансформация всех семи слов в оформленные: Әке-шешенің, туған-туысқанның, ғашық жардың, бала-шағаның хабары қайсысының болсын тілінің ұшында, жүрегінің түбінде – осложняет стиль.

Как известно, однообразие повторений – большой недостаток стиля, для странения чего языку понадобились неоформленные падежи. С другой стороны, стилистическая значимость неоформленности обеспечив ее функциональную продуктивность.

«Концепт» латын тілінде де бірнеше мағынаға ие: «сonceptio» –

1) жиынтық, жүйе, байланыс, қойма, заң актілерін тұжырымдау;

2) ұрық қабылдау;

3) сөйлем және с.с., т.б. мәнге негізделген [1].

«Концепт – адам санасының ойлау бірліктері мен психикалық ресурстарын, білім мен тәжірибенің бейнелі көрсеткіштерін құрайтын, хабарлы құрылымдарды түсіндіруге мүмкіндік беретін когнитивті лингвистиканың негізгі ұғымдарының бірі» [2, 267].

Сонымен, ғалымдардың зерттеулерінде бақ, тағдыр, өмір, өлім, жан, қайгы, мұң, тары, батырлық, қанармандық, соғыс, түр-түс, сұлулық, әсемдік, т.б. концептілердің мазмұны көрсетіліп, олар әр қырынан қарастырылған.             Қазақ халқының ұлттың рухы, азаматтығы, таным үрдісі мен рухани құндылықтарды қабылдау, зерделеу, тұжырымдау өрісі ақын-жыраулар поэзиясында кең көрініс тапқан. Мұндай таным халық ақындарының ойлау, пайымдау, болашақты болжау, қаһармандық, ерлік қасиетімен бірге тілдік ерекшелігінен де аңғарылады. Осы орайда ұлттық таным-түсініктерді ақын-жыраулар тілі негізінде анықтау, жыраулар поэзиясы арқылы концептінің табиғатын ашу этнос санасындағы даралықты тілдік деректер негізінде танып түсінуге ықпал етеді. Ақын-жыраулар поэзиясында зерделенетін тілдік-философиялық тұжырымдар мол. Солардың арасында ерекше орын алған мәселе – «Азаттық» туралы ойлар мен толғаныстар. Азаттық, елдік, ерлік ұғымдарының концептілік аясын ғылыми тұрғыдан жүйелей отырып, олардың лингвомәдени, когнитивтік-концептуалдық, уәждік аспектілерін тіл заңдылықтары негізінде саралау қазіргі өзекті мэселелердің қатарына жатады және ұлтты терең танып-білуге көмектеседі. Осы орайда азаттыққа қатысты лингво-мәдени-танымдық бірліктерді ақиқат дүниенің тілдік және концептуалдық фрагменттері ретінде қарастырудың маңызы зор. Тілдік контекстегі ғалам, қоғам бейнесі, соның ең маңызды көрінісі «Азаттық» концептісі ұлы ойшылдар мен жазушыларды, ақындар мен жырауларды ерекше толғандырған мәселе. Бүгінде азаттық  концептісі әділет пен демократия сынды ұғымдармен бірге саяси сахнада қарасырылатын ең маңызды ұғым болып табылады. Азаттық – еркіндіктің бүкіл қырларын түгел қамтитын терең ұғым. Азаттық (парсыша «азад» – ерікті, еркін) – қазақ ұғымында саяси еркіндік, тәуелсіздік (әлеуметтік бас бостандығы немесе тәуелділіктен құтылу) [3]. Саяси еркіндікті білдіретін азаттық ұғымы – азаматтардың өз саяси мақсат-мүдделеріне сәйкес әрекет етіп, әлеуметтік-саяси және мемлекет әртүрлі мәселелер жөніндегі өз көзқарастарын білдіруге, өз ұстанымдарын қорғауға; саяси оқиғаларға, барлық үлкенді-кішілі үкімет органдарының саяси қызметіне баға беруге; мемлекет және жергілікті өкілетті органдарға сайлауға және сайлануға ерікті болуға кепілдік беретін шарттармен белгіленген заңды құқығын танытады. Саяси еркіндік 1948 жылы 10 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясы қабылдаған адам құқығы жөніндегі жалпыға бірдей Декларацияда неғұрлым толық сипатталды. Саяси еркіндік концепциясы негізінен жеке тұлғаға мемлекет, қоғам тарапынан болатын мәжбүр етушіліктің әр түрлі формаларын болдырмау, олардың алдын-алу немесе жұмсарту мақсатында туындаған.

«Азаттық» ұғымы XVIII-XX ғғ. Батыс ойшылдары тарапынан  теорияландыруға ұшыраған. Дәл осы теорияландыру, бастауы Ұлы Франция революциясы болған әлеуметтік революцияларға алып келді. Батыстық саяси жүйелер осы теорияларға негізделіп пайда болған және адам құқығы декларациясы да осы теориялары негізінде жазылған болатын. Қысқа уақыт ішінде осы теориялар Еуропа континентінің шекарасынан шығып, басқа мемлекеттер үшін үлгіге айналды. Азия, Африка және Латын Америкасы  мемлекеттерінің көптеген ойшылдары Батыстың «азаттық» ұғымына берген анықтамасына еліктеп кетті. Бірақ олардың батыстық азаттық ұғымынан алып өз елдеріне берген нәрсесі – ахлақи  құндылықтарды аяқ асты ету болып шықты. Батыстық ұғымдағы гуманизмге негізделген «азаттық», Батыс қоғамын ахлақи құндылықтарының құлдырауына алып келді [4].

Бұл деректер арқылы нені дәлелдегіміз келеді? Ендеше еркіндік, тәуелсіздік, бостандық микроконцептілерінен тұратын азаттық макроконцептісінің мазмұны өте үлкен. Тәуелсіздікті білдіретін азаттықтық концептісін  абсолютті түсінудің кереғар жақтары болатындығын да байқауға болады. «Азаттықтың» мазмұнын танытушы құрамдас компоненттердің бірі – «тәуелсіздік» микроконцептісі. «Тәуелсіздік» ұғымын философиялық қырынан талдаған философия ғылымдарының кандидаты Тимур Кішібековтың пікіріне сүйенсек, тәуелсіздік те еркіндіктен туындайды. Тәуелсіздік ол ешкімнен қаймықпау, ешкімге бағынышты болмау, ойыңа келген алғашқы ісіңе еркін кірісу, жалтақтамау. Бұл, әрине, табиғи құбылыс. Бірақ, XVIII ғасырдағы француз философтарының көшбасшысы Дени Дидроның пікірінше, еркіндік жансыз дүниеге де тән көрінеді. Оның пікірінше, әлемде қозғалмайтын зат жоқ. Бәрі де қозғалыста, егер кейбір қозғалмайтын зат болса, онда оны ұстап тұрған кедергі бар болғаны. Егер сол қозғалмай тұрған заттың кедергісін алып тастаса болды, ол қозғалысқа түседі деген болатын. Олай болса, сол қозғалыстың өзі де еркіндік көрінеді. Ал енді әлемде ешбір кедергісіз, абсолютті тәуелсіздік, еркіндік бар ма деген сұрақ туындайды. Абстрактілі түрде ондай тәуелсіздік болады деуге келеді. Бірақ, нақты өмірде мұндай, абсолюттік тәуелсіздік жоқ, болмайды да. Барлық тәуелсіздік нақты жағдайда, белгілі дәрежеде, қатынаста ғана кездеседі деп түсіну керек. Өмірде барлық іс-әрекет, құбылыс бір жағынан алсаң тәуелсіз, ал екінші жағынан тәуелді, кейде бағынышты болып келеді. Тәуелсіздікті абсолютті түсіну – ол өрескелдік, табиғатқа қарсы келу. Әлемде жаратушы Алладан басқа, абсолютті тәуелсіз ешнәрсе жоқ. Мейлі ол саналы не санасыз, жанды не жансыз болсын. Қалған дүниеде тәуелсіздік пен тәуелділік тығыз байланыста кездеседі. Сонда «тәуелсіз» дегеніміз не? Ол белгілі жағдайда тәуелсіздіктің жалпы алғанда тәуелділіктен басым болуы. Оны абсолютті деп түсіну – ол да тіршілікке қайшы. Ал енді түрлі жағдайда тәуелділіктің тәуелсіздіктен басым болған кездері де кездеседі. Мәселен, тұтқында отырған адам, бодандықта өмір сүрген ел – тәуелді. Торда ұсталған құс, байлаулы мал, зообақтағы аңдар – тәуелді, оларда еркіндік жоқ, сана да жоқ, бірақ сезім бар. Тұтқындықтан босаса болды, ұшып, еркін кетеді. Өйткені, еркіндік бәріне керек. Табиғи өмір, тіршілік заңы [5].

Бұдан шығатын қорытынды қоғамдағы жалпы жеке азамат тәуелсіздігі белгілі бір құқықтық, моральдық, этикалық нормалармен, құндылықтармен тығыз байланыста түсінілуі керек. Ал, біз зерттеп отырған жыраулар тіліндегі азаттық концептісі тұтастай бір елдің, этностың немесе ұлттың тағдырымен, тікелей басқа елге немесе ұлтқа тәуелділіктен, бұғаудан азат болумен, жоғарыда айтылған тәуелділіктің тәуелсіздіктен басым болған кездерімен байланысты.

Дүниеде бүкіл тірі жан, тіршілік иесі тәуелсіздікті іздейді, соған ұмтылады. Ол саналы да, санасыз да тіршілікке тән. Бұл түсінікті, өйткені әрбір тіршілік иесі бостандықта, еркіндікте өмір сүреді. Еркіндік, бостандық деген не? Ол тіршілікте ешқандай кедергінің, қыспақтың, болмауы, қыспақ кедергі жоқ жерде еркіндік бар. Әлемдегі барлық жан-жануар, құс-құтан бәрі де сол бостандықта, еркіндікте өмір сүреді. Өміріне тұрған ортасы қолайсыз болса, олар одан басқа жаққа орын ауыстырады. Ондай мүмкіндік жоқ болса, онда еркіндік те жоқ. Сонда тәуелсіздік, еркіндік деген не? Не істеймін, не жасаймын, қайда барамын деп басқа да ынталылыққа ешқандай кедергі болмаса, міне, сол еркіндік.

Өз алдына азат ұлт болу, мемлекет болу – жер бетіндегі кез-келген халықтың асыл мұраты. Ендеше, халықтың нәзік те жанды жері. «Азаттық» концептісінің болмысы ақын-жыраулар поэзиясында әртүрлі аспектіде, кейде балама немесе қарама-қарсы мағынадағы лексемалар арқылы да көрініс табады.

Қазтуған жыраудың өзінің ата қонысы Еділден кетуге  себеп сол аузы түкті кәп ірлердің қысымы,  азуының күштілігі. Жырау теңдік алуға сол баяғыдай Шыңғыстан туған хандар, мықтылар қайта келер деймісің деп сол кезді аңсағандай болады:

Менің бүйтіп қозғалақтап жүргенім,

Аузы түкті кәпірдің

Күшті болған салдары-ай!

Кәпірден теңдік алуға

Қайта келер деймісің

Мұсылманның баяғы

Шыңғыстан туған хандары-ай.

Бұл қоныстан кетпесең,

Атаңа нәлет кәпірдің

Пайдасына қалмаса игі еді,

Ноғайлы, қазақ жұртының

Кейінгі туған балдары-ай! [6.14]

деген жыр жолдарындағы «теңдік» лексемасы «азаттық» концептісінің құрамдас компоненті болуымен қатар, «азаттық» дегенге балама ретінде жұмсалып,  «қыспақтан құтылу», «бодандықта болмау» деген логикалық модельдерге негізделген.

Ш.Уәлиханов халық  ұғымындағы көшпенді философ деп атаған Асанның төніп келе жатқан қатерді еске салғаны жөнінде:

Мұнан соң қилы-қилы заман болар,

Заман азып, заң тозып, жаман болар.

Қарағайдың басына шортан шығып,

Балалардың дәурені тамам болар.

Ол күнде қарындастан қайырым кетер,

Ханнан күш, қарағайдан шайыр кетер.

Ұлы-қызың орысқа бодан болып,

Қайран ел, есіл жұртың сонда не етер.   [7,199]

дейтін өлең жолдарынан «азаттыққа» антоним берілген «бодан» лексемасының мазмұнын ашу арқылы жырау санасында «азаттықтың» ел тағдырындағы өте құнды кезең, бақытты шақ екенін аңғара аламыз. Бұл жердегі «бодан», «бодан болудың» мазмұны ел басындағы ауыр, заман азған, балалардың қызықты дәурені тоқтаған, құлдық қамытын киген, шерлі, қайғылы кезең ретінде беріледі.

Сонымен, «азаттық» концептісінің тілдік моделі ретінде ақын-жыраулардың тіліндегі «азаттыққа» қатысты туындаған жыр-толғауларын жатқызуға болады. Себебі, ақын ойы мен оның тілі бүтін бір әлеуметтік топтың немесе ұлттың айтарын бір өзі айтатындығында. Тілдік қолданыстағы «азаттық» концептісін «бақыт» концептісіне сәйкестендіруге болады. Адам танымы мен тағдырында екеуі де адам баласы, түгелдей энос үнемі аңсайтын, өзіне қажет ететін, сол үшін қызмет ететін бірліктер. Сонымен қатар екеуі де өмірде бар абстракты дерексіз құбылыстар болғанымен, адам баласының басында «тұрақты» дүниелер емес. Осы жағынан келгенде екеуі бір-бірімен сәйкес келетін тұстары бар. Сондықтан да ақын-жыраулар өз толғаныстарында «азаттық» үшін күресіп, елдік, ерлік қасиеттерді қолданбаса айрылып қалатындығын барынша тілге тиек еткен. Осы тұрғыдан «азаттық» концептісінің  логикалық және когнитивтік моделіне оның «тұрақсыздығын»,  «өмірдің мамыражай кезеңдері», деген логикалық бірліктерді жатқызсақ, ал, тілдік моделіне нақыл сөздер мен, тұраты тіркестердің мағыналық мазмұнын жатқызуға болады. Мысалы, Азаттық таңы атты; Қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған заман; Мұз құрсауды жарып шыққан азаттық, т.б. қазіргі кездегі даналық ойлардың тілдегі образды көрінісін «азаттық» концептісінің тілдік моделіне қатысады.

Ақын жырларында адами арман мен ерліктің биік мұраттары қабысып жатыр. «Азаттық» концептісінің логикалық модельдерінің бірі «мақсат-тілек», «арман» болып танылса, бұл ұғымдарды жыраулар поэзиясы мен философиялық түйіндемелерінен көптеп кездестіруге болады.

Дұшпаннан көрген қорлығым

Сары су болды жүрекке,

Он жетіде құрсанып,

Қылыш ілдім білекке,

Жауға қарай аттандым

Жеткіз деп, құдай, тілекке!

Бұл өлең жолдарынан жаудан көрген қысымның қорлығы сонша «азаттықтың» қазақ исі үшін арманға айналғанын, «соған жетер күнді аңсау»,  «азаттық жолында ерлікке шақыру» идеялар мен әрекеттер көрініс тапқан. Осы тұстарда «Азаттық» концептісінің жалпы қазақ танымында «арман» лексемасы мазмұнымен ұштасып жатады деп нақ айта аламыз.

Жыраулар поэзиясында «Азаттық» концептісінің семантикалық мазмұны  ұрпаққа өсиет, тағдырлас, замандастарға ескерту, ел қорғаған батырларға рух беру ретінде жырға арқау болады. Жоғарыда көрсетілген өлең мәтіндері арқылы «азаттық» концептісінің ақын-жыраулар поэзиясындағы көрінісі мен этностың танымдық әлемінде «құнды құбылыс», «бейбіт кезең», «тұрақсыз мезгіл» т.б. секілді логикалық модельдер аясына шоғырланғандығын көруге болады.

«Азаттық» концептісі – философиялық маңызды категориялардың бірі, күрделі ментальды объект. Сондықтан ол санада сан түрлі ақпараттармен репрезентацияланады. Бүкіл халықтың өміріндегі саяси, тарихи, әртүрлі жағдайлар қосындысының көрінісі ретінде қолданылады. Жоғарыдағы талдауымыз да оның ауқымдылығын, маңыздылығын, әмбебаптығын көрсете алды деп ойлаймыз. ХV-ХІХ ғасырлар ақын-жырауларының поэзиясына ден қойып, азаттық концептісін шығарма тілі арқылы зерделеу – бүгінгі ұрпаққа мұра боларлық тілді, ұлтты терең танып, білуге игі ықпал ететін қажет дүние.